ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΑΣ
Της Θεοδώρας Φωτίου, δικηγόρου, Αντιπροέδρου της Ένωσης Γυναικών Δικηγόρων Αθηνών και Φίλων Ελένης Καρύδη
Προκλήσεις λοιπόν… Προκλήσεις στην άσκηση της δικηγορίας για μία γυναίκα δικηγόρο, βάσει και του τίτλου της σημερινής μας εκδήλωσης, αφιερωμένης στην ημέρα της γυναίκας.
Σε ένα τέτοιο επάγγελμα εκ φύσεως απαιτητικό και ανταγωνιστικό, η γυναίκα δικηγόρος καλείται να αντιμετωπίσει καθημερινά, συνεχείς προκλήσεις στην άσκηση του επαγγέλματός της. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η άσκηση του δικηγορικού επαγγέλματος δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί εντός χρονικών περιορισμών και θεσμοθετημένων ωραρίων, οι απαιτήσεις του δικηγορικού επαγγέλματος βαίνουν συνεχείς και αυξανόμενες, χωρίς ουσιώδη συνδρομή από την πολιτεία, εντείνοντας έτσι την ανάγκη της γυναίκας δικηγόρου για υπέρβαση των πνευματικών, ψυχικών και σωματικών ορίων της. Σε αυτήν την εξίσωση, αν προσθέσουμε επίσης ότι στο δικηγορικό λειτούργημα δεν έχουν ακόμα εξαλειφθεί έμφυλα στερεότυπα και προκαταλήψεις προηγούμενου αιώνα, αυτό καθιστά την άσκησή του ως λειτουργήματος, θα έλεγε κανείς, ως ένα «άθλημα για τις πιο τολμηρές».
Οι συνθήκες της παρατεταμένης οικονομικής κρίσης που αντιμετωπίζει η χώρα μας, οδηγούν αναπόφευκτα σε αύξηση του φόρτου εργασίας, σε ακόμα πιο εξαντλητικά ωράρια, προκειμένου να μπορέσει κάποιος να ανταπεξέλθει οικονομικά, ενώ η απαιτητικότητα της φύσης της δικηγορίας, αντικατοπτρίζεται σε πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής, όπως στις κακές συνθήκες λειτουργίας των δικαστηρίων, στις εξαντλητικές προθεσμίες, στις δύσκολες και ανταγωνιστικές συνθήκες εργασίας, στην πίεση και το άγχος για επιβίωση.
Οι γυναίκες δικηγόροι σήμερα υπερτερούν αριθμητικά έναντι των ανδρών στον τομέα των νομικών επαγγελμάτων. Χαρακτηριστικά όπως έχει αναφερθεί και σε προηγούμενη εκδήλωση μας από την Πρόεδρο μας, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ οι γυναίκες δικηγόροι αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του δικηγορικού σώματος, αλλά και του σώματος των δικαστών και λοιπών νομικών επαγγελμάτων. Παρ΄όλα αυτά, η αριθμητική υπεροχή των γυναικών στα νομικά επαγγέλματα δεν οδήγησε σε εξάλειψη των φαινόμενων άνισης μεταχείρισης, σεξιστικών αναφορών και των ευδιάκριτων ακόμα και σήμερα στερεοτύπων.
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ - ΕΜΦΥΛΑ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ
Οι προκλήσεις μιας γυναίκας δικηγόρου ξεκινούν από την άσκηση του λειτουργήματός της, στα πλαίσια του οποίου, παρατηρούμε ενεργά ακόμα την ύπαρξη έμφυλων στερεοτύπων και φαινομένων άνισης μεταχείρισης.
Έτσι, ακόμα και σήμερα, καταλήγουμε να ρωτάμε ακόμα τα εξής :
- Υπάρχει σεξισμός στον χώρο της δικηγορίας;
Ας αφήσουμε τις κάτωθι κοινωνικά παγιωμένες αντιλήψεις να απαντήσουν αντ’ εμού στο ρητορικό αυτό ερώτημα:
Κατά την εδραιωμένη λοιπόν κοινωνικά προκατειλημμένη πεποίθηση, μία γυναίκα δικηγόρος, «δεν διαθέτει λόγω του φύλου της την ικανότητα να είναι τόσο μαχητική όσο ένας άνδρας». Αν λάβουμε ειδικά υπόψιν και τον παράγοντα ηλικία, ειδικά «μία νέα γυναίκα δικηγόρος δεν θεωρείται ότι έχει τις απαιτούμενες ικανότητες για να ανταπεξέλθει σε πιο δύσκολες υποθέσεις». Αν ωστόσο δρα μαχητικά και υπερασπίζεται με ζήλο τον πελάτη της, μπορεί να χαρακτηριστεί ακόμα και ως «ακραία» ή «υστερική» (έχοντας στο νου τις αναφορές περί γυναικείας «υστερίας» κατά τους προηγούμενους αιώνες) στην καλύτερη των περιπτώσεων, ενώ τυχόν αντίστοιχη αντιμετώπιση της υπόθεσης από έναν άνδρα συνάδελφο θα αντικατόπτριζε αυτή ενός άριστου επαγγελματία.
Ακολουθώντας το στερεοτυπικό μοτίβο, η εμφάνιση μίας γυναίκας δικηγόρου επικρίνεται αναφορικά με την επαγγελματική της κατάρτιση από θεωρήσεις του τύπου «μια εμφανίσιμη δικηγόρος δεν μπορεί να είναι καλή δικηγόρος, απλά γιατί είναι εμφανίσιμη και άρα θα ασχολείται περισσότερο με την εμφάνισή της από τη δουλειά της.» Στον αντίποδα αυτού, κανείς δεν θα προβεί σε τέτοιου είδους συλλογισμό σε σχέση με την επαγγελματική του κατάρτιση για έναν άνδρα συνάδελφο, δεν θα σκεφτεί καν αν είναι εμφανίσιμος ή όχι.
Μία γυναίκα δικηγόρος επίσης, «δεν μπορεί» κατά την παγιωμένη κοινωνικά αντίληψη «να ασχοληθεί ικανοποιητικά σε κάποιους τομείς δικαίου που θεωρούνται ως «καθαρά ανδρικοί»» λ.χ. ο τομέας της ποινικής δικηγορίας, ενώ δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι οι γυναίκες που λειτουργούν στο χώρο αυτό είναι ελάχιστες. Υπάρχει ακόμα και σήμερα σε έντονο βαθμό, η αντίληψη ότι αυτός ο τομέας για παράδειγμα, είναι ένας τομέας δικηγορίας που ταιριάζει πιο πολύ στους άνδρες, παρά το γεγονός ότι σε πολλά μεγάλα δικηγορικά γραφεία που ασκούν ποινική δικηγορία, την βασική εργασία και προετοιμασία την κάνουν γυναίκες δικηγόροι, τις οποίες όμως δεν εμπιστεύονται το ίδιο οι πελάτες λόγω της κουλτούρας που έχει καλλιεργηθεί ή οι μάλλον ίδιες δεν πιστεύουν αρκετά τους εαυτούς τους. Ταυτόχρονα, κάποιοι άλλοι τομείς δικαίου χαρακτηρίζονται ως «γυναικείοι», ειδικά όσοι θεωρούνται ότι περιέχουν περισσότερο υποστηρικτική εργασία και όχι τόσο ενεργή δικηγορική πρακτική.
Καθώς αναζητούσα το φαινόμενο, τυχαία βρέθηκα ενώπιον της συνέντευξης που παρέθεσε για το συγκεκριμένο θέμα μια επιτυχημένη Αμερικανίδα δικηγόρος, η Melinda Haag, στην ιστοσελίδα abovethelaw.com: “(…) Εάν είσαι γυναίκα και νέα, είναι λίγο διαφορετικό από το να είσαι γυναίκα και λίγο μεγαλύτερη. Συχνά πυκνά αισθανόμουν ότι κάποιος αναρωτιόταν για τις ικανότητες μου. Και όταν αντιλαμβανόμουν ότι κάτι τέτοιο συνέβαινε, η αντίδραση μου ήταν, να μην πω τίποτα και μέσω της δουλειάς μου και του επαγγελματισμού μου, να αποδείξω ότι οποιαδήποτε τυχόν προκατάληψη είχαν ήταν αβάσιμη”. Χρειάζεται λοιπόν, ακόμα και σήμερα, να αποδείξεις συνεχώς ως γυναίκα δικηγόρος, ότι μπορείς να είσαι το ίδιο μαχητική, εξίσου καταρτισμένη και το ίδιο επαγγελματίας με έναν άνδρα συνάδελφό σου προκειμένου να έχεις αξίωση να εκπροσωπήσεις τον εντολέα σου σε μία υπόθεση και να παλέψεις έτσι διπλά για την κατάκτηση της θέσης σου στον επαγγελματικό στίβο.
Ως απότοκος των σεξιστικών προκαταλήψεων και επιπλέον πρόκληση προστίθενται τα φαινόμενα σεξουαλικής παρενόχλησης στο χώρο εργασίας της γυναίκας δικηγόρου. Έχει καταγραφεί ότι τα ποσοστά παρενόχλησης είναι ιδιαιτέρως αυξημένα στις γυναίκες πανεπιστημιακής μόρφωσης και εκπαίδευσης, με τα ποσοστά ανέρχονται περίπου στο 74%. Κατόπιν έρευνας από τον Διεθνή Δικηγορικό Σύλλογο (IBA, Legal Policy and Research Unit (LPRU), η οποία διεξήχθη το 2018 και είναι η μεγαλύτερη του είδους της, καθώς διεξήχθη σε έξι γλώσσες, έλαβε απαντήσεις από 6.980 μέλη του νομικού επαγγέλματος από 135 διαφορετικές χώρες, συντάχθηκε έκθεση υπό τον τίτλο «κι εμείς; Ο εκφοβισμός και η σεξουαλική παρενόχληση στο νομικό επάγγελμα».
Στα πλαίσια διεξαγωγής της ως άνω έρευνας, γυναίκα δικηγόρος ακόμα και στις πιο προνομιούχες ΗΠΑ ανέφερε τα εξής περί σεξιστικών σχολίων και συμπεριφορών: «Οι άντρες δικηγόροι έλεγαν σεξιστικά ανέκδοτα ή άφηναν σεξουαλικά υπονοούμενα στο εργασιακό περιβάλλον, κάτι που ήταν αντιεπαγγελματικό, αλλά δεν συνειδητοποίησα τότε ότι αυτό ήταν επίσης σεξουαλική παρενόχληση. Ήταν κάτι τόσο ευρέως αποδεκτό, που μου φαινόταν φυσιολογικό». Τα κοινά αποτελέσματα μεταξύ τόσων χωρών οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι τα φαινόμενα αυτά στο χώρο μας, τα οποία δεν μειώνονται και της ενεργής διατήρησης των έμφυλων στερεοτύπων, υποδηλώνουν ότι εν τέλει η έμφυλη ανισότητα είναι συνυφασμένη με το νομικό επάγγελμα, επειδή θα συναντήσουμε ως επί το πλείστον άνδρες σε θέσεις ευθύνης και εξ αιτίας της φύσεως του επαγγέλματος στο οποίο επικρατούν συνθήκες έντονου ανταγωνισμού.
ΑΝΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΜΟΙΒΕΣ – ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΑΝΕΛΙΞΗ - ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ GLASS CEILING - ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ – ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΖΩΗΣ
Οι προκλήσεις όμως για μία γυναίκα δικηγόρο συνεχίζονται στα ζητήματα των ευκαιριών επαγγελματικής ανέλιξης, σε θέματα ισότητας σε θέσεις ευθύνης και θέματα ισότητας στις αμοιβές.
Σύμφωνα με το Εγχειρίδιο για την Ισότητα των Φύλων που εξέδωσε το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτου Ισότητας των Φύλων το 2023, η Ελλάδα βρίσκεται στην πέμπτη από το τέλος θέση του πίνακα βαθμολογίας των ευρωπαϊκών χωρών σε ζητήματα αμοιβών - ισότητας, ενώ είναι η μοναδική χώρα στην ευρωπαϊκή ένωση με το μεγαλύτερο αρνητικό πρόσημο κατά τις δεκαετίες 2010 και 2020, όσον αφορά την εναρμόνιση, την ανάγκη νομοθετικών παρεμβάσεων και την εφαρμογή αλλαγών σε ζητήματα αμοιβών και μισθολογικής εξίσωσης των φύλων.
Ειδικά όσον αφορά τα νομικά επαγγέλματα, στην πράξη διαπιστώνεται ότι πιο δύσκολα θα βρούμε γυναίκες σε θέσεις ευθύνης, να προΐστανται για παράδειγμα ενός τμήματος σε ένα εταιρικό σχήμα, να εξελίσσονται σε εταίρους ή να έχουν αναλάβει αποκλειστικά την ευθύνη ενός δικηγορικού γραφείου μαχόμενης δικηγορίας. Η διαφορά που έχει καταγραφεί μέσα από τις καταστάσεις των αμοιβών προείσπραξης που εκδίδονται ετησίως, αναφορικά με τις αμοιβές γυναικών και ανδρών συναδέλφων είναι μεγάλη, δεδομένα που επίσης παρατέθηκαν σε προηγούμενη εκδήλωσή μας και αποδεικνύουν την ανισότητα στις αμοιβές. Επίσης, σπανίως θα διαπιστώσουμε γυναίκες συναδέλφους μας να καταλαμβάνουν θέσεις στα κοινά, οι οποίες είναι χαρακτηριστικές θέσεις ευθύνης, με πλέον πρόσφατο παράδειγμα την ύπαρξη ελαχίστων γυναικών συμβούλων στο Δ.Σ.Α. και μέχρι σήμερα, καμίας γυναίκας να καταφέρει να διατελέσει Πρόεδρος αυτού.
Αναφορικά με το θέμα της εξισορρόπησης επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, οι περισσότερες νέες γυναίκες δικηγόροι σήμερα και μιλώ ως μία εξ αυτών, ηλικίας 30-40 ετών, θεωρούν ότι το «τίμημα της μητρότητας», το οποίο επέρχεται με την απόκτηση οικογένειας σε μία εργαζόμενη επαγγελματία, αποτελεί μία συνεχή αγωνία γι΄αυτές σε σχέση με την εργασία τους, λαμβάνοντας υπόψιν την έλλειψη κρατικής στήριξης και διατήρησης των έμφυλων στερεοτύπων.
Είναι άλλωστε συχνό το φαινόμενο σε πολλά δικηγορικά σχήματα, μία «άλλοτε πολύτιμη συνεργάτης» να καθίσταται αναλώσιμη, επειδή έμεινε έγκυος, έκανε παιδιά και επομένως, δεν μπορεί να ανταποκριθεί πλέον στα τόσο εξαντλητικά ωράρια που της ζητάνε. Πολύ συχνά μάλιστα, αυτό αποτελεί και εμπόδιο εξ αρχής για την απασχόληση μιας γυναίκας, το να επιθυμεί δηλαδή να κάνει την δική της οικογένεια, καθώς κάποιες εταιρείες δεν θα την προσλάβουν καν. Συγχρόνως παρατηρούμε επίσης συναδέλφους μας που έκαναν παιδιά, να πιέζονται κοινωνικά να σταματήσουν το επάγγελμα τους, καθώς δεν αναμένεται μία γυναίκα να συνεχίσει την άσκηση του λειτουργήματός της μετά την απόκτηση τέκνου ακόμα και σήμερα.
Το φαινόμενο glass ceiling – το αόρατο αυτό γυάλινο ταβάνι -, συνοδεύει κάθε γυναίκα, όπως και τη γυναίκα δικηγόρο, στην επαγγελματική της ανέλιξη οδηγώντας στην θέασή της, κατά τα παγιωμένα κοινωνικά πρότυπα, ως ανίκανης να ανελιχθεί «πέραν ενός συγκεκριμένου ορίου».
Έτσι, κλιμακωτά, οδηγούμαστε στην βασική πρόκληση που αντιμετωπίζει η γυναίκα δικηγόρος σήμερα και είναι η εξισορρόπηση επαγγελματικής και προσωπικής - οικογενειακής ζωής της. Μία γυναίκα δικηγόρος σήμερα καλείται να επιτελέσει εξίσου καλά όλους τους ρόλους τους οποίους έχει αναλάβει: το ρόλο της δικηγόρου, της εργαζόμενης, με ταυτόχρονη άσκηση του του ρόλου της συζύγου, της μητέρας, της φροντίδας του σπιτιού της οικογένειας.
Η ενέργεια μίας γυναίκας δικηγόρου παρ’ όλες τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει καθημερινά, δεν υποτάσσεται. Στον αντίποδα όλων αυτών των δυσκολιών που αντιμετωπίζει, βρίσκεται η πηγαία ανάγκη της για εναρμόνιση της επαγγελματικής και οικογενειακής της ζωής, για επίτευξη της ψυχικής της ισορροπίας σε συνδυασμό ταυτόχρονα με την ανάγκη της για άρτια επιτέλεση του δικηγορικού λειτουργήματος, για επίτευξη οικονομικής ανεξαρτησίας, όπως και το να καταφέρει να συναγωνίζεται, επί ίσοις όροις, τους άνδρες συναδέλφους της. Η γυναίκα δικηγόρος καταλήγει με τον τρόπο αυτό να συμμετέχει σε έναν άοκνο αγώνα επίδειξης μεγαλύτερης και συνεχώς αυξανόμενης ευελιξίας, αντοχής, προσαρμοστικότητας, ανθεκτικότητας προκειμένου να ανταποκριθεί στις σύνθετες επαγγελματικές και οικογενειακές της υποχρεώσεις.
Το ελευθέριο επάγγελμα γενικά -και η δικηγορία ειδικότερα-, θεωρούνται ασυμβίβαστα με την μητρότητα κατά κανόνα, επειδή και τα δύο δεν μπορούν να διευθετηθούν με χρονικούς περιορισμούς και απαιτούν αμφότερα πλήρη αφοσίωση. Δεν έχουν θεσμοθετηθεί, ούτε προβλέπονται λόγοι «επιείκειας» στο πρόσωπο της μητέρας δικηγόρου, όπως για παράδειγμα η αρρώστια του παιδιού της, ο επαπειλούμενος τοκετός της, η ανάγκη για θηλασμό του νεογνού, η ανάγκη παρουσίας της ως γονέα στο σχολείο συγκεκριμένες ώρες ή η ανάγκη φύλαξης του τέκνου της. Πολλές φορές, τα εργασιακά περιβάλλοντα δεν δείχνουν ελαστικότητα σε οικογενειακά ζητήματα σε έναν άνδρα συνάδελφο, αναμένοντας τη γυναίκα να εκτελέσει το καθήκον της απέναντι στην οικογένεια και ενδυναμώνοντας έτσι την έμφυλη ανισότητα.
Φαινόμενα αναλγησίας παρατηρούνται συχνά ακόμα και από έδρας, αφού πολλές συνάδελφοί μας σχεδόν γέννησαν εντός των δικαστικών αιθουσών παρακαλώντας για μία αναβολή και κάποιες φορές μάλιστα, γίναμε οι ίδιοι μάρτυρες ακραίας επίδειξης δικαστικής εξουσίας, όπου οι συνάδελφοί μας καλούμενες να παραστούν αυτοπροσώπως ενώπιον του δικαστηρίου, έπρεπε να εξηγήσουν ακόμα και το λόγο για τον οποίο αιτούνται αναβολής, ενώ μπορεί να είχαν αποβάλλει, να ήταν με την «κοιλιά στο στόμα» στην κυριολεξία, ή να είχαν γεννήσει μόλις και να ευρίσκονταν σε κατάσταση λοχείας.
Τα μέτρα στήριξης που παρέχει η πολιτεία προς τη μητέρα δικηγόρο είναι ελάχιστα. Η άμισθη μητέρα δικηγόρος λαμβάνει επίδομα μητρότητας για πρώτη φορά πρόσφατα με τις τελευταίες τροποποιήσεις, ίσο με τον εκάστοτε ισχύοντα κατώτατο μισθό για εννέα μήνες. Λαμβάνοντας υπόψιν αυτήν την ανάγκη στήριξής της και σε εκτέλεση της από 17.10.2023 αποφάσεως του Δ.Σ. του Δ.Σ.Α., οι μητέρες – συνάδελφοι που γέννησαν πρόσφατα ή πρόκειται να γεννήσουν εντός του 2024, δικαιούνται να λάβουν συμπληρωματικό βοήθημα από τον λογαριασμό αλληλεγγύης του συλλόγου. Προς αυτό το σκοπό κινούμενο και το σωματείο μας, χάρη στη δική σας πολύτιμη συνδρομή και στήριξη, για την οποία σας ευχαριστούμε πραγματικά θερμά, καταφέραμε να προσφέρουμε ποσό ύψους 3.000 ευρώ που συγκέντρωσαμε από το χριστουγεννιάτικο Bazaar μας, προκειμένου να ενισχύσουμε το ειδικό κονδύλιο για τη μητέρα δικηγόρο που δημιουργήθηκε από το ταμείο αλληλεγγύης του Δ.Σ.Α.
Η ανάγκη εξισορρόπησης της επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής της μητέρας δικηγόρου μένει ακόμα σε εκκρεμότητα. Η ανάγκη θεσμοθέτησης επιδόματος φύλαξης τέκνου για κάθε μητέρα καθίσταται επιτακτικής σημασίας. Η ύπαρξη προγραμμάτων όπως αυτό των «Νταντάδων της Γειτονιάς» που θεσμοθετήθηκε πρόσφατα, εκτός του ότι δεν επαρκούν αριθμητικά, αφαιρούν συγχρόνως τη δυνατότητα επιλογής του υπεύθυνου για τη φύλαξη του παιδιού ατόμου. Επιπλέον μέτρο για την ανάγκη φύλαξης του τέκνου της μαχόμενης δικηγόρου, είναι η ανάγκη δημιουργίας κέντρων απασχόλησης τέκνων πλησίον των δικαστηρίων. Η δε θεσμοθέτηση των ανωτέρω περιγραφόμενων καταστάσεων (γέννα, αποβολή, επαπειλούμενος τοκετός, λοχεία) ως ρητών λόγων, εξειδικεύοντας την στενή νομική έννοια της ανωτέρας βίας στο πρόσωπο μίας μητέρας δικηγόρου καθίσταται κατά τη γνώμη μου επίσης επιτακτική. Ελπίζουμε, κάποιος να εισακούσει τα αιτήματα μας αυτά.
Για όλους αυτούς τους λόγους, για τον άοκνο αγώνα της γυναίκας δικηγόρου που περιέγραψα, σήμερα αποδίδουμε φόρο τιμής στη γυναίκα, στη μητέρα, στην δικηγόρο που παλεύει με τα θηρία της καθημερινότητας.
