Η παρούσα αποτελεί ομιλία της Νίκης Βασιλοπούλου, Αντιπροέδρου Α' , στο Συμπόσιο Γονιμότητας (εκδήλωση της 13ης Μαρτίου 2026)
ΘΕΜΑ: «Γυναικεία Γονιμότητα και Δικηγορία: Καριέρα, Χρόνος και
Αναπαραγωγικές Επιλογές»
Η ιδιαιτερότητα του δικηγορικού επαγγέλματος (ωράρια, δικαστήρια, ανασφάλεια
χρόνου).
Αναβολή μητρότητας ως «σιωπηλή επαγγελματική στρατηγική».
Κοινωνική κατάψυξη ωαρίων: ελεύθερη επιλογή ή έμμεση πίεση;
Ανισότητες φύλου στη δικηγορική αγορά.
Μητρότητα και επαγγελματική εξέλιξη.
Προστασία μητρότητας για ελεύθερες επαγγελματίες δικηγόρους.
--------------------------------------------------------------------------------
Κυρίες και κύριοι, καλησπέρα κι από εμένα,
Θα ήθελα καταρχάς να ευχαριστήσω θερμά όλους εσάς για την παρουσία σας σήμερα εδώ, καθώς και τους εκπροσώπους της Ελληνικής Εταιρείας Γονιμότητας και Στειρότητας για τη συνδιοργάνωση της σημαντικής αυτής ημερίδας με την Ένωσή μας, σε ένα θέμα που αναμφίβολα αγγίζει κάθε
γυναίκα της σύγχρονης εποχής.
Στην εισήγησή μου θα προσπαθήσω να παρουσιάσω το ζήτημα από την πλευρά της γυναίκας δικηγόρου που κάποια στιγμή στη ζωή της θα βρεθεί αντιμέτωπη με το δίλημμα καριέρα ή μητρότητα, μέσα από μια πιο προσωπική οπτική, εστιάζοντας στις ιδιαιτερότητες του επαγγέλματος και την επαγγελματική ανασφάλεια που διαχρονικά βιώνουμε οι γυναίκες δικηγόροι.
Το δικηγορικό επάγγελμα έχει μια ιδιαίτερη πραγματικότητα.Πρόκειται για ένα επάγγελμα με έντονες πιέσεις χρόνου, αυξημένη ευθύνη χωρίς σαφή όρια μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής. Η καθημερινότητα του δικηγόρου χαρακτηρίζεται από πολύωρη μελέτη, ακροαματικές διαδικασίες, αυστηρές προθεσμίες διαρκή επιμόρφωση. Μέσα σε αυτό το απαιτητικό περιβάλλον, που δυστυχώς έως σήμερα αγνοεί ή υποβαθμίζει τις ιδιαιτερότητες της γυναίκας, η γυναίκα δικηγόρος καλείται να αποδείξει καθημερινά την επαγγελματική της επάρκεια, παλεύοντας να ανταποκριθεί ισάξια με τους άνδρες συναδέλφους της, ενώ ταυτόχρονα έχει αναλάβει και τους επίσης απαιτητικούς ρόλους της συζύγου ή συντρόφου, της μητέρας (συχνά πλέον μονογονέα), όσο και τους φροντιστή για τους ηλικιωμένους γονείς της.
Επιτρέψτε μου στο σημείο αυτό να μοιραστώ μαζί σας μια προσωπική εμπειρία.Ως γυναίκα δικηγόρος, ήρθα αντιμέτωπη με το δίλημμα δικηγορία ή μητρότητα δύο φορές στη ζωή μου, η μία στην ηλικία των 29 το 2002 και η δεύτερη στην ηλικία των 41 το 2014. Και οι δύο άφησαν δυνατό αποτύπωμα τόσο σε επαγγελματικό όσο και σε προσωπικό επίπεδο. Το 2002, τότε 29 ετών, βρέθηκα για πρώτη (1η) φορά αντιμέτωπη με το δίλημμα δικηγορία ή μητρότητα.
Λόγω ενός ιατρικού ζητήματος υποβλήθηκα σε διαδικασία εξωσωματικής γονιμοποίησης, η οποία ευτυχώς ήταν επιτυχής και μου χάρισε τον γιο μου, που σήμερα είναι 22 ετών. Δυστυχώς, όμως, αναγκάστηκα να διακόψω για ένα σημαντικό χρονικό
διάστημα την επαγγελματική μου πορεία, αρχικά για το πρώτο 4μηνο της εγκυμοσύνης και εν συνεχεία έως και τη γέννηση του γιου μου, με τον γιατρό να μου ζητά κάθε φορά που με εξέταζε να παρατείνω την αναρρωτική μου. Του εξηγούσα βέβαια ότι οι δικηγόροι και ειδικά οι αυτοαπασχολούμενες, όπως ήμουν εγώ τότε, δεν δικαιούμαστε άδεια αναρρωτικής λόγω εγκυμοσύνης, δεν μπορούμε να λείψουμε από το γραφείο μας λόγω εγκυμοσύνης. Δεν μπορούμε να αναβάλλουμε τις δικαστικές υποθέσεις για το λόγο αυτό, αφού όπως έχει ακουστεί σε ακροατήριο όταν απορρίφθηκε σχετικό αίτημα συναδέλφου: «η εγκυμοσύνη δεν είναι ασθένεια»).
Δώδεκα χρόνια αργότερα, το 2014, σε ηλικία πλέον 41 ετών, έχοντας με κόπο διαγράψει 16 χρόνια επαγγελματικής πορείας βρέθηκα αντιμέτωπη με το ίδιο δίλημμα για δεύτερη φορά.Αποφάσισα να προσπαθήσω να αποκτήσω ένα δεύτερο παιδί. Μια προσπάθεια που διήρκεσε περίπου τρία χρόνια με αρκετές διαδικασίες, αγωνίες και δύο ολοκληρωμένες προσπάθειες εξωσωματικής γονιμοποίησης, οι οποίες δυστυχώς δεν είχαν επιτυχία.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου αναγκάστηκα να περιορίσω επανειλημμένα τον ρυθμό της εργασίας μου, να αναβάλω υποθέσεις και να αρνηθώ επαγγελματικές συνεργασίες. Ήταν μια περίοδος που μου στοίχισε επαγγελματικά, οικονομικά αλλά και ψυχολογικά. Μετά το τέλος αυτής της διαδρομής συνειδητοποίησα πόσο διαφορετικά ίσως να είχαν εξελιχθεί τα πράγματα εάν είχα επιλέξει σε νεότερη ηλικία την κατάψυξη ωαρίων. Μια επιλογή που τότε δεν γνώριζα επαρκώς και που ίσως θα μπορούσε να μου είχε γλιτώσει αρκετές δυσκολίες.
Παρόμοιες εμπειρίες είμαι βέβαιη ότι έχουν να μοιραστούν πολλές γυναίκες συνάδελφοι, καθώς αρκετές βρέθηκαν, βρίσκονται ήδη ή θα βρεθούν αναπόφευκτα σε αυτό το δίλημμα, εφόσον θελήσουν να γίνουν μητέρες. Δυστυχώς, πολλές γυναίκες θα αναγκαστούν να αναβάλλουν τη μητρότητα, καθώς, παρότι η επιστήμη της γονιμότητας εξελίσσεται ραγδαία, ειδικά σε ό,τι αφορά εμάς τις γυναίκες δικηγόρους τα πράγματα εξελίσσονται βραδέως.Έτσι, πολλές από τις γυναίκες δικηγόρους θα αναβάλουν τημητρότητα είτε επειδή θέλουν πρώτα να εδραιώσουν τη θέση τους επαγγελματικά, είτε επειδή δεν έχουν άλλη επιλογή, λόγω έλλειψης υποστηρικτικού περιβάλλοντος ή οικονομικών παροχών ικανών να τις στηρίξουν στο διάστημα της εργασιακής τους αποχής.Σε κάθε περίπτωση, η μητρότητα, ως «σιωπηλή επαγγελματική στρατηγική», μετατίθεται για «λίγο αργότερα». Και αυτό το «αργότερα», συνειδητά ή ασυνείδητα, πολλές φορές γίνεται ολοένα και πιο μακρινό.
Από την άλλη πλευρά, η επιλογή της μητρότητας συνοδεύεται συχνά από επαγγελματικό κόστος. Στη διεθνή βιβλιογραφία το φαινόμενο αυτό περιγράφεται ως «motherhood penalty», δηλαδή το επαγγελματικό τίμημα της μητρότητας. Η προσωρινή αποχή από την εργασία, η απώλεια υποθέσεων και η ανάγκη επαναπροσαρμογής δημιουργούν πραγματικές δυσκολίες. Για τις ελεύθερες επαγγελματίες δικηγόρους, μάλιστα, οι δυσκολίες αυτές είναι ακόμη μεγαλύτερες. Τα στοιχεία που προέρχονται από τον διεθνή «Child Penalty Atlas» δείχνουν ότι οι Ελληνίδες βιώνουν ραγδαία και διαρκή μείωση της απασχόλησής τους αμέσως μετά τον ερχομό του πρώτου παιδιού, σε αντίθεση με τους άνδρες, των οποίων η απασχόληση παραμένει σχεδόν αμετάβλητη, μεγαλώνοντας το χάσμα μεταξύ γυναικών και ανδρών στην αγορά εργασίας. Το κόστος της μητρότητας για μια γυναίκα είναι τεράστιο, εάν συνυπολογίσουμε το βάρος της κοινωνικής προσδοκίας της «τέλειας μητέρας», που θέλει τη γυναίκα να είναι πλήρως αφοσιωμένη στην οικογένεια αλλά ταυτόχρονα να διαπρέπει στον εργασιακό χώρο. Δημιουργείται έτσι μια εξαντλητική ανισορροπία, που οδηγεί πολλές γυναίκες δικηγόρους στην αναστολή της άδειας ασκήσεως επαγγέλματος ή ακόμη και σε παραίτηση, σε αλλαγή καριέρας, αρκετές και σε χρόνιο άγχος.
Η πρόοδος της επιστήμης και της βιοϊατρικής τα τελευταία χρόνια έχουν δημιουργήσει νέες δυνατότητες στον τομέα της αναπαραγωγής, μία από τις οποίες είναι η κοινωνική κατάψυξη ωαρίων. Για πολλές γυναίκες, όπως και για τις δικηγόρους, η πρακτική αυτή αποτελεί μια σημαντική πηγή ελπίδας, καθώς τους δίνει τη δυνατότητα να διατηρήσουν τη γονιμότητά τους και να κερδίσουν χρόνο μέχρι τη στιγμή που θα αισθανθούν έτοιμες να αποκτήσουν παιδί.
Ωστόσο, και πάλι τίθεται ένα βαθύτερο ερώτημα: πρόκειται πράγματι για μια απολύτως ελεύθερη και αυτόνομη επιλογή των γυναικών ή μήπως, σε κάποιο βαθμό, αποτελεί αποτέλεσμα των πιέσεων που δημιουργούν οι σύγχρονες συνθήκες εργασίας, οι επαγγελματικές απαιτήσεις και οι κοινωνικές προσδοκίες;
Με άλλα λόγια, η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει σημαντικά εργαλεία και δυνατότητες, δεν μπορεί όμως από μόνη της να υποκαταστήσει την ανάγκη για ουσιαστικές κοινωνικές και θεσμικές αλλαγές που θα επιτρέψουν στις γυναίκες να επιλέγουν τον χρόνο της μητρότητας χωρίς να αισθάνονται ότι πρέπει να θυσιάσουν είτε την επαγγελματική τους πορεία είτε την προσωπική τους ζωή.
Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφερθούμε και στο πλαίσιο προστασίας της μητρότητας για τις γυναίκες δικηγόρους.Οι δικηγόροι που εργάζονται με έμμισθη εντολή έχουν ένα καθεστώς παρόμοιο με αυτό των μισθωτών. Αντίθετα, οι αυτοαπασχολούμενες και όσες εργάζονται με «μπλοκάκι» συχνά μένουν χωρίς καμία ουσιαστική προστασία μητρότητας. Δεν υπάρχει άδεια μετ’ αποδοχών, ούτε κάποια ουσιαστική υποστήριξη κατά την επιστροφή στην εργασία. Συχνά καλούνται να επιστρέψουν πολύ νωρίς μετά τον τοκετό, προκειμένου να διατηρήσουν το γραφείο ή τη θέση τους στη δικηγορική εταιρεία. Παράλληλα, οι περισσότερες συνεχίζουν να εργάζονται χωρίς σταθερό ωράριο, καλούμενες να διεκδικήσουν μόνες τους τα δικαιώματά τους. Δυστυχώς, πολλές συνάδελφοι αναγκάζονται ακόμη και να διακόψουν τη δικηγορία ή να αλλάξουν επαγγελματικό προσανατολισμό, αφού μητρότητα και δικηγορία αποτελούν, τρόπον τινά, δύο ασυμβίβαστα, στον αυτοαπασχολούμενο δικηγορικό κόσμο.
Αν κα σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχουν θεσπιστεί μέτρα από το έτος 2010, βάσει Κοινοτικής Οδηγίας (2010/41/2012) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, για την προστασία της μητρότητας των αυτοαπασχολούμενων γυναικών, που ενσωματώθηκαν σταδιακά και στην ελληνική νομοθεσία, μόλις το 2020, με τον ν. 4670, δόθηκε το εφάπαξ επίδομα μητρότητας (κύησης-λοχείας) και στη μητέρα αυτοαπασχολούμενη δικηγόρο. Ενώ το 2023 με τον ν. 5078 δόθηκε και η ειδική παροχή προστασίας μητρότητας, διάρκειας 9 μηνών, για όσες απέκτησαν παιδί από 24/9/2023. Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφερθεί ότι ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών χορήγησε, σε όσες γυναίκες δικηγόρους γέννησαν εντός του 2023, έκτακτη οικονομική ενίσχυση 300 ευρώ στις άμισθες και 100 ευρώ στις έμμισθες. Ενώ από το 2019 λειτουργεί ένας μόνον βρεφονηπιακός σταθμός η «ΘΕΜΙΔΑ» του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών. Τα μέτρα που ισχύουν για την προστασία της μητρότητας των ελεύθερων επαγγελματιών καταλαβαίνουμε όλοι ότι θα πρέπει να ενισχυθούν, καθώς όλα δείχνουν ότι, όταν δημιουργούνται κατάλληλες υποστηρικτικές δομές, επέρχεται και μεγαλύτερη ισορροπία στην εργασιακή και οικογενειακή ζωή. Άρα η περαιτέρω θεσμική παρέμβαση και η ενίσχυση των κοινωνικών πολιτικών προς διευκόλυνση των γυναικών δικηγόρων, που επιθυμούν τη μητρότητα, χωρίς να αισθάνονται επαγγελματίες β΄ κατηγορίας είναι επιτακτική, όπως και η δημιουργία επιπλέον βρεφονηπιακών παιδικών σταθμών κοντά στα μεγάλα δικαστικά συγκροτήματα, η κατά προτεραιότητα συζήτηση των υποθέσεων στα πολιτικά και ποινικά δικαστήρια των γυναικών δικηγόρων, που κυοφορούν ή βρίσκονται σε λοχεία, αλλά και η κατά προτεραιότητα αναβολή των υποθέσεων για τους ίδιους λόγους.
Κλείνοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι η συζήτηση για τη γυναικεία γονιμότητα δεν είναι μόνο ιατρικό ζήτημα. Είναι βαθιά κοινωνικό ζήτημα. Η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει εργαλεία. Η πραγματική όμως αλλαγή θα έρθει όταν οι θεσμοί, η αγορά εργασίας, η κοινωνία, τα άτομα δημιουργήσουν συνθήκες που θα επιτρέπουν στις γυναίκες να κάνουν τις επιλογές της ζωής τους ελεύθερα και με αξιοπρέπεια.
Σας ευχαριστώ πολύ .
